Türk vatandaşı ile yabancı uyruklu bir kişi arasında kurulan evlilik, yalnızca iki tarafı değil iki hukuk düzenini de ilgilendirir. Evliliğin nerede yapıldığı, tarafların vatandaşlıkları ve Türk hukukunun milletlerarası özel hukuk kuralları; hangi ülkenin hukukunun uygulanacağını, evliliğin yurt içinde nasıl tanınacağını ve nüfus sicilindeki konumunu doğrudan belirler.
Bu sayfada, yabancı unsurlu evlilik ilişkisinde uygulanacak hukuk seçimi, yurt dışında akdedilen evliliklerin Türkiye’deki geçerlilik koşulları ve tescil süreci ele alınmaktadır. Boşanma, tanıma-tenfiz ve evlilik işlemlerinde gereken belgelere (apostil onayı, tercüme zorunluluğu gibi belge gereksinimleri) bu sayfada girilmemektedir; ilgili sayfalar ayrı olarak ele alınmıştır.
Yabancıyla Evlenmede Hangi Ülkenin Hukuku Uygulanır?
Yabancı unsur içeren aile hukuku uyuşmazlıklarında ve evlilik ilişkisinin kurulmasında hangi devletin hukukunun esas alınacağı, 5718 sayılı Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun (MÖHUK) ile belirlenir. MÖHUK, vatandaşlık bağını temel bağlama noktası olarak benimsemiş olup ilgili hükümler aşağıdaki çerçeveyi çizer.
Evlenme ehliyeti ve şartları (MÖHUK m. 12): Her tarafın evlenme ehliyeti ve şartları, kendi milli hukukuna göre değerlendirilir. Bir taraf Türk, diğer taraf yabancı ise her biri kendi ülkesinin kanununa tabi olarak ehliyetini ispat etmek durumundadır. Bu durum, iki farklı hukuk düzeninin aynı anda uygulandığı bir tablo ortaya çıkarır.
Evlenmenin şekli (MÖHUK m. 13): Evliliğin hangi usulde yapılacağı, evlenmenin gerçekleştiği yer hukukuna (lex loci celebrationis) göre belirlenir. Türkiye’de yapılan evlilik resmi nikâh gerektirir; yurt dışında yapılan evlilik ise orada uygulanan şekle uygunsa kural olarak geçerli kabul edilir.
Evlilik sonrası mali rejim ve kişisel sonuçlar: Evlilik birliğinin kişisel ve mali sonuçlarında MÖHUK m. 13 çerçevesinde tarafların müşterek milli hukuku esas alınır; farklı uyrukluluk halinde ise ortak mutad mesken hukuku ve ardından Türk hukuku devreye girebilir. Bu belirleme somut duruma göre değişkenlik gösterdiğinden hukuki değerlendirme gerektirmektedir.
Uygulanacak yabancı hukuku içeren davalarda Türk mahkemeleri ilgili devletin hukukunu re’sen araştırmakla yükümlüdür; ancak bu araştırma her zaman yeterince sonuç vermeyebilir. Böyle durumlarda Türk hukukuna başvurulduğu da görülmektedir.
Yurt Dışında Yapılan Evliliğin Türkiye’de Geçerliliği
Türk vatandaşlarının yurt dışında bir yabancıyla ya da başka bir Türk vatandaşıyla gerçekleştirdiği evlilik; yerel hukuka uygun şekilde yapılmış ve belirli gereksinimleri karşılıyorsa Türkiye’de geçerli sayılır. Geçerlilik değerlendirmesi birkaç eksen üzerinde yürütülür.
Yapıldığı yerin hukukuna uygunluk: Evliliğin yapıldığı ülkedeki şekil şartlarına riayet edilmiş olması, Türk hukuku bakımından da şekil geçerliliğini sağlar. Bu ilke, diplomatik temsilcilik önünde yapılan evlilikler için de geçerlidir; söz konusu evlilikler Türk resmi makamları önünde akdedilmiş sayılır (MÖHUK m. 12/3).
Türk kamu düzeniyle bağdaşma: Yabancı hukuka veya yurt dışında kurulan evlilik ilişkisine dayanılarak varılan sonuç, Türk kamu düzeniyle açıkça çelişiyor ise Türk mahkemeleri ya da makamları bu sonucu uygulamaktan kaçınabilir (MÖHUK m. 5). Poligami ya da çok eşlilik gibi durumlar bu filtreyi doğrudan tetikler ve Türk hukukunda geçerlilik zemini bulamaz.
Her iki tarafın evlenme ehliyeti: Yurt dışında yapılmış olsa da her tarafın kendi milli hukukuna göre evlenme ehliyetini taşıması gerekir. Türk tarafının Türk medeni hukuku kapsamındaki ehliyet koşullarını sağlamadığı bir evlilik, yurt dışında yapılmış olması nedeniyle bu gereklilikten muaf tutulamaz.
Yurt dışındaki evliliğin herhangi bir hukuki sakatlık içerip içermediği, uygulamada ancak somut koşulların değerlendirilmesiyle anlaşılabilir. Sırf yurt dışında yapılmış olması tek başına geçerliliği güvence altına almaz.
Evliliğin Tanınması ve Nüfusa Tescili
Yurt dışında akdedilen evlilik, Türkiye’de hukuki sonuçlarını doğurabilmesi için nüfus kütüğüne tescil edilmelidir. Tescil, kurucu değil açıklayıcı niteliktedir; yani evlilik tescilsiz de hukuki bakımdan var olmakla birlikte idari ve sosyal güvence sistemleri açısından tescil zorunlu bir adımdır.
Başvuru yolu: Yurt dışında evlenen Türk vatandaşı, yetkili Türk konsolosluğuna veya yurda dönüşünün ardından Türkiye’deki nüfus müdürlüklerine başvurabilir. Başvuruda yabancı ülkede düzenlenen evlendirme belgesinin sunulması gerekir. Bu belgenin hangi resmiyet adımlarından geçmesi gerektiği (apostil, noter onaylı tercüme gibi) ayrıntılı olarak yabancı aile işlemlerinde belge gereksinimleri sayfasında ele alınmıştır.
Konsolosluk evlilikleri: Yurt dışındaki Türk diplomatik temsilcilikleri önünde yapılan evlilikler, Türk resmi makamı önünde akdedildiğinden doğrudan nüfus kütüğüne işlenir. Bu evliliklerde ayrıca yabancı ülke makamlarınca düzenlenen bir belgeye gerek duyulmaz.
Tescil edilmemiş evliliklerin riski: Nüfus kaydına geçmeyen bir evlilik; miras, sosyal güvenlik, sağlık ve çocukların hukuki statüsü başta olmak üzere pek çok alanda ciddi hak kayıplarına yol açabilir. Bu nedenle tescil işleminin mümkün olan en kısa sürede tamamlanması önemlidir.
Yabancı unsurlu evlilik ilişkisi, uygulanacak hukuk çatışmalarını ve birden fazla ülkenin belge/prosedür gerekliliklerini bir arada barındırır. Yabancı unsurlu aile hukuku alanındaki süreçler için hukuki değerlendirme, oluşabilecek geçerlilik sorunlarını başından önleme açısından belirleyicidir. Av. Pınar Yılmaz Büyükurgancı, Antalya’da aile hukuku alanında yürüttüğü çalışmalar kapsamında yabancı unsurlu evlilik süreçlerine ilişkin hukuki değerlendirmeler de yapmaktadır.
Türkiye’de bir yabancıyla evlenmek için hangi makama başvurulur?
Türkiye’de evlilik, ilçe belediyelerindeki evlendirme memurluğu aracılığıyla resmi nikâh kıyılarak gerçekleştirilir. Yabancı tarafın kendi ülkesinden alması gereken belgeler ile bu belgelerin taşıması gereken resmiyet koşulları, ülkeden ülkeye farklılık gösterebilir.
Yurt dışında yapılan nikâh Türkiye’de otomatik olarak geçerli sayılır mı?
Hayır. Geçerlilik otomatik değildir; evliliğin yapıldığı ülkenin şekil kurallarına uygun olması, tarafların evlenme ehliyetini karşılaması ve sonucun Türk kamu düzeniyle bağdaşması gerekir. Bu koşullar sağlandığında geçerli kabul edilir; ancak tescil için ayrıca başvuru yapılması zorunludur.
Yabancı eşin Türk nüfus kütüğüne kaydedilmesi nasıl gerçekleşir?
Yabancı eş doğrudan Türk nüfus kütüğüne kaydedilmez; evlilik akdedilen Türk vatandaşının aile kütüğüne evlilik kaydı düşülür. Yabancı eş ise ikamet iznine sahip olduğunda ayrıca yabancılar sicilinde kayıtlı olur. Türk vatandaşlığına geçiş ise ayrı bir sürecin konusudur.
İki farklı ülkenin vatandaşı evlenirse malvarlığı hangi hukuka tabidir?
MÖHUK kapsamında tarafların müşterek milli hukuku öncelikle esas alınır; farklı uyrukluluğun bulunduğu hâllerde ise ortak mutad mesken hukuku ve ardından Türk hukuku devreye girer. Bu belirleme her somut olay için ayrı değerlendirme gerektirir.
