Aile davalarında hangi mahkemenin görevli, hangi yer mahkemesinin yetkili olduğu sorusu, süreci doğrudan etkileyen temel bir usul meselesidir. Görevsiz veya yetkisiz mahkemede açılan davalar, yargılamanın esasına girilmeksizin usul kararıyla sonuçlanabilir; bu da zaman ve maliyet kaybına yol açar.
Türk yargı sistemi, aile hukukuna özgü uyuşmazlıkları genel mahkemelerden ayırarak özel bir yargı koluna bırakmıştır. Hangi mahkemenin görevli sayıldığı kanun düzeyinde belirlenmiş olsa da hangi yer mahkemesinin yetkili olduğu, dava türüne ve tarafların durumuna göre farklılaşmaktadır.
Aile Davalarında Görevli Mahkemenin Belirlenmesi
Aile hukukundan doğan uyuşmazlıklarda görevli mahkeme, kural olarak aile mahkemesidir. Bu düzenlemenin dayanağı, 4787 sayılı Aile Mahkemelerinin Kuruluş, Görev ve Yargılama Usullerine Dair Kanun’dur. Söz konusu kanunun 4. maddesi, Türk Medeni Kanunu’nun (Üçüncü Kısım hariç) İkinci Kitabı’ndan, yani aile hukukundan doğan dava ve işleri aile mahkemesinin görev alanına bırakmaktadır; boşanma, evliliğin iptali, mal rejimi, velayet, nafaka, soybağının kurulması ve reddi, evlat edinme ile aile konutuna ilişkin uyuşmazlıklar bu kapsamdadır.
Bir yerde aile mahkemesi kurulmamışsa bu davalar, Hâkimler ve Savcılar Kurulu’nun belirlediği asliye hukuk mahkemesince aile mahkemesi sıfatıyla görülür. Yani görevsizlik itirazı yalnızca aile mahkemesi ile asliye hukuk mahkemesi arasında değil; aile uyuşmazlıklarının sulh hukuk mahkemesinde ya da diğer özel mahkemelerde açıldığı durumlarda da gündeme gelebilir.
Görev itirazı, hukuki niteliği itibarıyla kamu düzenine ilişkindir ve yargılamanın her aşamasında —taraflarca ileri sürülmese dahi— mahkemece resen dikkate alınır. Bu nedenle dava dilekçesi hazırlanmadan önce görevli mahkemenin doğru tespit edilmesi büyük önem taşır.
Yetkili Mahkeme Hangi Yer Mahkemesidir?
Görevli mahkeme belirlendikten sonra ikinci adım, bu mahkemenin hangi yerdeki birimi olduğunu saptamaktır. Yetki kuralları, dava türüne göre değişmekte; 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu (HMK) ile 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu (TMK) birlikte uygulanmaktadır.
Genel yetki kuralı bakımından HMK madde 6, davalının yerleşim yeri mahkemesini esas almaktadır. Aile davalarının büyük bölümünde bu kural başlangıç noktasıdır; ancak pek çok dava türü için kanun, genel kuralın önüne geçen özel yetki düzenlemeleri öngörmektedir.
Velayet davalarında çocuğun menfaati belirleyici ölçüt olduğundan, çocuğun yerleşim yeri veya mutad meskeninin bulunduğu yer mahkemesi yetkili sayılabilmektedir. Bu konudaki değerlendirme somut olayın koşullarına göre şekillenir.
Nafaka davalarında ise boşanmadan sonra açılacak nafaka davaları için TMK madde 177, nafaka alacaklısının yerleşim yeri mahkemesini yetkili kılmaktadır. Bu düzenleme, alacaklının kendi bulunduğu yerde dava açabilmesine imkân tanır. Hısımlar arasındaki yardım nafakası davalarında ise taraflardan birinin yerleşim yeri mahkemesi yetkilidir (TMK m.365).
Mal rejiminin tasfiyesine ilişkin davalarda yetki TMK madde 214’te düzenlenmiştir: mal rejimi ölümle sona ermişse ölenin son yerleşim yeri, boşanma, evliliğin iptali veya mal ayrılığı kararı söz konusuysa bu davalarda yetkili olan mahkeme, diğer durumlarda ise tasfiye davasında davalı konumundaki eşin yerleşim yeri mahkemesi yetkilidir (TMK m.214/3).
Boşanma davasına özgü yetki kuralları ayrıca düzenlenmiş olup bu konunun ayrıntıları Boşanma Davalarında Yetkili Mahkeme başlıklı sayfada ele alınmaktadır.
Yetki itirazı, görev itirazından farklı olarak kamu düzenine ilişkin değildir; bu nedenle belirli istisnalar dışında davalı tarafından önceden ileri sürülmesi gerekir. Süresi geçirilen yetki itirazı büyük ölçüde hakkın kaybedilmesine yol açar.
Antalya İlçelerinde Aile Davalarının Görüldüğü Mahkemeler
Aile mahkemeleri her ilde ve merkez nüfusu yüz binin üzerindeki ilçelerde kurulur; yargı çevresi kural olarak kurulduğu il veya ilçenin mülki sınırlarıdır. Aile mahkemesi kurulmamış yerlerde bu davalara Hâkimler ve Savcılar Kurulu’nca belirlenen asliye hukuk mahkemesi bakar (4787 m.2). Hangi ilçe mahkemesinin yetkili sayılacağı, yukarıda açıklanan yetki kuralları doğrultusunda —tarafların yerleşim yeri, çocuğun mutad meskeni veya taşınmazın konumu gibi olgular esas alınarak— belirlenir. Aile mahkemelerinin yargı çevresi, Adalet Bakanlığının teklifi üzerine Hâkimler ve Savcılar Kurulu’nca değiştirilebildiğinden güncel durum dava açılmadan önce kontrol edilmelidir.
Uygulamada, Antalya’nın farklı ilçelerinde ikamet eden tarafların bulunduğu uyuşmazlıklarda hangi adliyenin yetkili olduğu zaman zaman tartışmalı hale gelmektedir. Bu tür durumlarda yetki itirazı riski ve dava ekonomisi birlikte değerlendirilmelidir. Aile mahkemesinde dava nasıl açılır konusunda ayrıntılı bilgiye ilgili sayfadan ulaşabilirsiniz.
Görevli ve yetkili mahkemenin doğru belirlenmesi, davanın usul engeline takılmadan esastan incelenmesi için zorunlu bir ön koşuldur. Somut uyuşmazlıkta hangi kuralın uygulanacağı, tarafların durumuna ve dava türünün özelliklerine göre farklılaşacağından, sürece başlamadan önce hukuki değerlendirme yapılması faydalıdır.
Aile davalarının genel çerçevesi ve Antalya aile hukuku süreçleri hakkında daha geniş bilgiye ulaşmak için ilgili sayfayı inceleyebilirsiniz. Konu, Antalya aile avukatı sayfasında da genel hatlarıyla ele alınmaktadır.
