Aile hukukundan doğan uyuşmazlıkların çözümünde mahkeme dışı bir yol olan aile arabuluculuğu, tarafların gönüllü katılımına dayanan, bağımsız bir üçüncü kişinin (arabulucu) yönlendirmesiyle yürütülen müzakere sürecidir. Bu süreçte arabulucu karar verme yetkisine sahip değildir; tarafların kendi koşullarına uygun bir çözüme ulaşmalarını kolaylaştırır.
Türk hukukunda aile arabuluculuğu hem gönüllü hem de belirli uyuşmazlık türlerinde zorunlu olarak karşımıza çıkmaktadır. Sürecin nasıl işlediği, hangi konuları kapsadığı ve sonuçlarının hukuki niteliği, tarafların sürece hazırlıklı girmesi açısından önem taşımaktadır.
Antalya’da aile arabuluculuğu konusunda uzman avukat desteği almak için Av. Pınar Yılmaz Büyükurgancı ile iletişime geçebilirsiniz.
Aile Arabuluculuğunun Hukuki Dayanağı
Aile arabuluculuğu, 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu ile getirilen zorunlu arabuluculuk modelinden farklı bir çerçevede değerlendirilmektedir. Aile hukukuna ilişkin uyuşmazlıklarda uygulanacak arabuluculuk usulü, 6325 sayılı Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanunu kapsamında düzenlenmektedir.
2024 yılında yürürlüğe giren yasal düzenlemelerle birlikte bazı aile hukuku uyuşmazlıklarında dava açılmadan önce arabuluculuğa başvurulması zorunlu hâle getirilmiştir. Bu kapsamda hangi uyuşmazlıkların zorunlu arabuluculuk şartına tabi olduğu, somut uyuşmazlığın niteliğine göre değerlendirilmelidir.
Hangi Aile Hukuku Uyuşmazlıklarında Arabuluculuğa Başvurulabilir?
Aile arabuluculuğu, farklı nitelikteki uyuşmazlıklara uygulanabilmektedir. Bu uyuşmazlıklar genel olarak şu başlıklar altında ele alınmaktadır:
- Nafaka talepleri: Yoksulluk nafakası, iştirak nafakası ve tedbir nafakasına ilişkin uyuşmazlıklarda taraflar, arabuluculuk yoluyla miktar ve ödeme koşulları konusunda mutabakat sağlamaya çalışabilmektedir.
- Velayet ve kişisel ilişki düzenlemesi: Ortak velayetin koşulları, velayet değişikliği talepleri ve çocukla kişisel ilişki kurulmasına ilişkin düzenlemeler arabuluculuk görüşmelerine konu olabilmektedir.
- Mal paylaşımı alacakları: Edinilmiş mallara katılma rejiminden doğan katılma alacağı ve değer artış payı davalarında arabuluculuğa başvurulabilmektedir.
- Boşanmaya bağlı tazminat talepleri: Maddi ve manevi tazminat konularında tarafların uzlaşı arayışı, arabuluculuk sürecinde ele alınabilmektedir.
Öte yandan boşanmanın kendisi (evlilik birliğinin sona erdirilmesi) arabuluculuk yoluyla sonuçlandırılamamaktadır. Boşanma kararı yalnızca mahkeme tarafından verilebilir; arabuluculuk bu kararın yerine geçemez.
Aile Arabuluculuğu Süreci Nasıl İşler?
Arabuluculuk süreci, taraflardan birinin ya da her ikisinin birlikte başvurusuyla başlatılmaktadır. Zorunlu arabuluculuk kapsamındaki uyuşmazlıklarda ise dava dilekçesi sunulmadan önce arabuluculuk bürosuna başvuru yapılması gerekmektedir.
Arabulucu seçimi: Taraflar, Arabuluculuk Daire Başkanlığı’nın sicilinde kayıtlı arabulucular arasından ortak seçim yapabilir. Anlaşamamaları hâlinde arabulucu ilgili merci tarafından belirlenmektedir.
İlk oturum ve bilgilendirme: Süreç, arabulucunun tarafları göreve ilişkin kurallar, gizlilik ilkesi ve sürecin niteliği hakkında bilgilendirdiği ilk oturumla başlar. Bu aşamada taraflar devam edip etmeyecekleri konusunda serbest iradeleriyle karar verir.
Müzakere oturumları: Taraflar, kimi zaman birlikte kimi zaman ayrı oturumlarda (ko-mediation) arabulucuyla görüşür. Arabulucu, iletişimi kolaylaştırır; her iki tarafın menfaatlerini anlamaya çalışır.
Anlaşma ya da anlaşmazlık: Müzakereler sonucunda taraflar uzlaşıya varırsa anlaşma belgesi düzenlenmektedir. Taraflardan biri sürece katılmayı reddederse veya görüşmeler sonuçsuz kalırsa arabulucu bunu tutanakla tespit eder; taraflar yargı yoluna başvurabilir.
Arabuluculuk Anlaşma Belgesinin Hukuki Niteliği
Arabuluculuk sonucunda imzalanan anlaşma belgesi, taraflarca ve arabulucu tarafından imzalanarak aile mahkemesine sunulduğunda icra edilebilirlik şerhi alabilmektedir. Mahkeme tarafından onaylanan bu belge, ilam niteliğinde kabul edilmekte ve ilamlı icraya konu olabilmektedir.
Anlaşmanın icra edilebilirlik şerhi alması için içeriğinin Türk kamu düzeniyle bağdaşır nitelikte olması ve mahkemenin denetiminden geçmesi gerekmektedir. Özellikle çocuğa ilişkin düzenlemelerde mahkemenin çocuğun üstün yararını gözetip gözetmediğini değerlendirdiği bilinmektedir.
Gizlilik İlkesi
Arabuluculuk sürecinde yapılan görüşmeler, taraflarca aksi kararlaştırılmadıkça gizlidir. Arabulucu, süreçte edindiği bilgileri tarafların rızası olmaksızın üçüncü kişilere açıklayamaz ve bu bilgileri ileride görülecek bir davada delil olarak sunamaz.
Gizlilik ilkesi, tarafların sürece daha açık katılmasını sağlamaktadır. Ancak kamu düzenini ilgilendiren durumlarda bu ilkenin sınırlandırılabileceği, uygulamada değerlendirilmesi gereken bir husus olarak öne çıkmaktadır.
Arabuluculuk ile Anlaşmalı Boşanma Arasındaki Fark
Arabuluculuk süreci zaman zaman anlaşmalı boşanmayla karıştırılmaktadır. Temel ayrım şudur: anlaşmalı boşanma davası doğrudan mahkeme süreciyle yürütülür ve hâkim, tarafları bizzat dinleyerek boşanmaya hükmedebilir. Arabuluculuk ise mahkeme öncesi ya da derdest dava sırasında başvurulan bağımsız bir müzakere sürecidir ve boşanma kararı verme yetkisi bulunmamaktadır.
Öte yandan nafaka, velayet ve mal paylaşımı gibi boşanmaya bağlı yan taleplerde arabuluculukta varılan uzlaşı, anlaşmalı boşanma protokolünün bir parçası hâline getirilebilmektedir. Bu noktada iki sürecin iç içe geçebildiği görülmektedir.
Arabuluculukta Avukatın Rolü
Aile arabuluculuğu sürecinde taraflar avukat desteğiyle sürece katılma hakkına sahiptir. Avukat; müzakere aşamasında hukuki çerçeveyi değerlendirmekte, tarafın haklarını koruyan bir anlaşma metninin oluşturulmasına katkı sunmakta ve icra edilebilirlik şerhi sürecini takip etmektedir.
Özellikle nafaka miktarının belirlenmesi, velayete ilişkin düzenlemeler ve mal paylaşımı gibi teknik içerikli konularda hukuki destek almak, sürecin ilerleyen aşamalarında ortaya çıkabilecek uyuşmazlıkların önüne geçebilmektedir. Somut uyuşmazlığın koşullarına göre avukatlık desteğinin ne ölçüde gerekli olduğu farklılık gösterebilmektedir.
Aile hukuku kapsamındaki uyuşmazlıklarda arabuluculuk sürecinin nasıl şekilleneceği, tarafların tutumuna, uyuşmazlığın konusuna ve mahkemenin onay denetimine bağlı olarak değişkenlik göstermektedir.
Aile arabuluculuğuna katılmak zorunlu mudur?
2024 yılı itibarıyla belirli aile hukuku uyuşmazlıklarında dava açılmadan önce arabuluculuğa başvurulması yasal bir ön koşul hâline getirilmiştir. Ancak arabuluculuk görüşmelerine katılım gönüllülük esasına dayanmaktadır; taraflar ilk oturuma katılmak zorunda olmakla birlikte müzakereye devam edip etmeme konusunda serbest iradeleriyle karar verebilmektedir. Zorunlu arabuluculuk kapsamının somut uyuşmazlıkta geçerli olup olmadığı, her dava için ayrıca değerlendirilmelidir.
Arabuluculukta varılan anlaşma bağlayıcı mıdır?
Taraflarca imzalanan arabuluculuk anlaşma belgesi, aile mahkemesinden icra edilebilirlik şerhi alındığında ilam niteliği kazanmaktadır. Bu aşamadan sonra anlaşmanın yerine getirilmemesi hâlinde ilamlı icra yoluna başvurulabilmektedir. Şerh alınmayan anlaşmalar ise olağan sözleşme niteliğinde değerlendirilmektedir.
Boşanma davası sırasında arabuluculuğa başvurulabilir mi?
Derdest bir boşanma davası sırasında da taraflar, yan talepler (nafaka, velayet, mal paylaşımı) bakımından arabuluculuğa başvurabilmektedir. Dava devam ederken varılan uzlaşı, mahkemenin onayına sunulabilmektedir. Ancak boşanmanın kendisi arabuluculukla sonuçlandırılamaz; bu konudaki nihai karar yargı yerine aittir.
